Sanat, özü itibariyle barıştan yanadır. Edebiyat da öyle… Savaşın kültürü olmaz. Kan ve gözyaşından ibarettir tüm sermayesi. Onu ‘adam öldürme sanatı’ diye tanımlayan işgüzarların peşine takılacak değiliz. Çünkü biz, gittikçe daralan dünyada yakıcı bir sorunun yanıtını vermekle meşgulüz:
“Bugün barış için ne yaptın?”
Evet, içte-dışta bugün barış için ne yaptık acaba? Ne denli barışı düşündük? Şuncacık bir katkı sunabildik mi barış adına? Her şeyin ötesinde kendimizle barışık kalabildik mi? terörün şiddetin ekmeğini yiyenlerin konuştuğu dille ne oranda çatıştık?
Hatta bir kibrit çakımına tahammülü olmayan yaşlı ve yorgun dünyanın tıkanan soluğunu duyumsayabildik mi?
Biz sormasak da gelecek kuşaklar suçlayan bakışlarla soracaklar bu soruyu! Küresel terörden çevresel teröre değin, onlara bıraktığımız dünyanın kirine pasına bakarak, durmadan kargışlayacaklar bizi.
Öyleyse ne yapmalı?
Bence bulunduğumuz yeri yeşerterek başlamalıyız işe. İnsanlığın yazılı tarihi içinde en çok üç yüzyıl barışık kalabildiğini düşünerek…Hem de tez elden!.. Gecikmişliğin utancını bir yana koyarak…
Evet, sınıflı toplamlarda barışık kalmak çok zor. Savaşsa bir kıvılcıma bakar. Üç kuruşluk cellatları, sinsi ajanları, çığırtkanları, kışkırtıcıları hazırdır Kapitalizmin. Yumuşak karınlara döşenen mayınlar, zamanla kocaman yangınlara yol açar. Göz gözü görmez olur o dumanlı havada. Komşu komşuyu, kardeş kardeşi boğazlar. Savaştan ve sömürüden yana olanlar, halkların birbirine düşmesi için her şeyi yaparlar.
Kendi payımıza Birinci Paylaşım Savaşı’nda yaşanan kargaşalar unutulamaz kolay kolay. Ege ve Karadeniz kıyıları acıyla kardeştir bu konuda. Bunlar hızla ayrıştırılmanın koşutluğunda, “Nişan al, ateş et!” parolasıyla yaşanan tarihsel acılardır. Bir kez düğmeye basılıp tetikler çekildi mi gerisi hayretmez artık!
Onca ölümün kırımdan ardından gerçekleştirilen Mübadele ise cinayetlerin en büyüğüdür. Kanlı tezgahların gizi çözüldüğünde, tıpkı Benden Selam Söyle Anadolu’ya adlı romanıyla doğduğu topraklara selamlar uçuran Şirinceli Dido Sotiruyu’nun söylediği gibi gerçekler, özürler dökülüverir önümüze. Geç de olsa aynı toprakların insanı olduğumuzun farkına varırız:
“Anayurduma selam söyle benden Kör Mehmet’in damadı! Benden selam söyle Anadolu’ya… Toprağını kanla suladık diye bize garezlenmesin… Ve kardeşi kardeşe kırdıran cellatların Allah bin belasını versin!” (1)
Aslında yara alan ‘bir arada yaşama kültürü’dür. Ezan ve çan seslerinin birbirine karıştığı dostane günlerin aymazlıkla ötelendiği ortamda, ırkçı-şoven duygular cirit atar; sınır ihlalleri, it dalaşları, sözüm ona ‘bir çakıl taşını esirgemek’ politikası bayrak yarışlarıyla manşetleri süsler. Genellikle yeni kuşakların birbirine düşman kesilmesi için her şey yapılır. Öyle ki birimizin varlığı ‘öteki’nin yokluğuyla eşitlenir. İşte tam bu noktada her iki yakadan hamasilikten arınmış sanatın dili devreye girer. Eğreti duvarlar, engeller, yıkılıverir kendiliğinden. Safsataların, yalanların ipliği pazara çıkarılır. Çünkü insan sıcağı söylemlerle yaratılmış her yapıt geleceği işaret etmektedir. “Ötekini oku, derinde, dipte olanı”(Gülten Akın) diyen şairin haklılığı her boyutta kendini gösterir. Gerçi bu dizede şair, şiirin yalınlığına dikkati çekmiştir ama aynı zamanda insanlığın köklerine sözü getirmiştir.
Sanat, elbette gürül gürül insan kokan çoğul bir kavramdır. Bir şiirden bir tapınak mimarisine değin uçuşan incelikler gelecek kaygısıyla doludur. Türü ne olursa olsun, yaşanmışlıktan süzülen yoğun bir emek vardır ortada. Emeğin kristalleştiği andan itibaren zamanın tortusu siner yaratıya. Sınır mınır tanımaz. Kentler yıkılsa, devletler tarihe gömülse de izler göz alıcıdır. Yaşanmışlık ve sonsuzluk el eledir zincirleme çağrışımlarda.
Doğrusu hangi güç belleği ele geçirebilir? Hangi güç sanatın evrenselliği üzerine çıkabilir. Egeli Mehmet ile Hristo bir türkünün ezgisinde rahatça buluşabilirler. Uzoyla rakının, sirtakiyle zeybeğin, dahası horonun kardeşliğinde yapay bir yan yoktur. Büyük darbelerle sarsılan bir arada yaşama kültürü, her şeye karşın temelini korur. Bir de bakmışsınız, nice yangınlardan sonra kendini yenileyen bir orman gibi salkım saçak yayılmıştır insan doğasıyla özdeş barışın egemenliği.
Tüm sorun; olup biteni sorgulamaya açık tutarak, farklılıklarıyla övünen barışçıl çocuklar yetiştirmektir. Gerçek barış bilincine erişmek için acısıyla tatlısıyla ortak tarihimizi kucaklamak zorundayız. Acıları sıfırlamak olanaklı değilse de geleceği kötülüklerden arındırmak elimizdedir her zaman. Bendeniz suyun yıkama arındırma işleviyle uyumlu olarak ‘mavi bir düş’ olarak adlandırırım bu özlemi. Her limanından barış gemilerinin süzüldüğü denizlerin ortak düşü… Ritsos da ünlü Barış şiirinde tüm düşlerin barışa çıktığını söylemiyor mu? Nâzım formülü vermiş zaten, “Yaşamak / bir ağaç gibi tek ve hür / ve bir orman gibi kardeşçesine / Bu hasret bizim” diyerek.
Biliyorum, düşlemek gerçekleşmenin ilk koşuludur. Ancak düşle gerçek arasındaki makasın giderek açılmaması gerekir. Düşünü düş bilerek barışı istemek kararlılığı söz konusu olduktan sonra sanat engel tanımaz. Çakıl Taşlarına Dair şiirimde şöyle derim örneğin.
“Boş durmayın bu ara Karıştırın rasgele ığrıpları balıkları karıştırıp dolaştırın birbirine Öyle bir dolaştırın ki zorda kalsın İskender’in kılıcı Ne zeytin incinsin bundan böyle ne de girgin defnelerin gözden düşmüş tacı Herkes kendine uygun bir rüzgâr bulsun Masmavi atlarla koşalım hedefe” (2)
Mavi Düşler’den söz ederken acıyı derinliğine ölçmek gerekir. Sarsıldığımız, kıyıldığımız her neyse oradan fışkıracak olanı hesap etmek zorundayız. Tıpkı Dinçer Sümer’in Sandalım Kıyıya Bağlı’da sorguladığı gibi:
“Beni yazdıran, gezdiren böyle,
babamdan kalan en güzel şey, bir sızı;
Kim verdi o bıçağı Alekos’un eline,
babam niye sıktı yağlı kurşunu?
(- Oğlum, komşuyu kardeşi kanlı bıçaklı eden
kimdir, kimlerdir, nicedir?
İyi soruştur, sağlam öğren,
söyle korkmadan!
Bak, vasiyetimdir!)” (3)
Bu öyle bir acıdır ki dil mil bırakmaz insanda! Salt sanat yetişir ona dil olmaya:
“Üzümden öksüz zeytinden yetim yürür mübadil mübadil dilden taşkın acıya” (4)
O acı bizi binlerce yıl öncesine götürür. Homeros’un İlyada’sı okumamış olanların geçmişten ders çıkarmaya gereksinimi yoktur zaten. Euripides’in Troya’lı Kadınları’nı ciddiye almayanlar aynı eksende yaşamaya devam ederler.
Ne var ki son yıllarda Ege’de esen barış rüzgârları eskisinden de güçlüdür. Kuşkusuz Ege’nin batı yakasında yaşayan şairi, yazarı, sinemacısı, araştırmacısı, politikacısı hatırı sayılır izler bırakmışlardır yakın zamanda. Şiirde; Dincer Sümer (Sandalım Kıyıya Bağlı yapıtı tümüyle barış şiirlerinden oluşur), Fethi Savaşçı (Almanyalarda işçi Hristo’yla arkadaş olur), Hüseyin Yurttaş (Barış ve mübadele şiirleri birkaç yapıtında geçer),Ahmet Uysal ( Assos’tan Midilli’ye şiirler uçurur), Sabahattin Yalkın (Anılarını da katar işin içine), Cengiz Bektaş ( Barışın mimarisiyle ilgilenir), Süreyya Berfe ( Foçalı Urlalı yaşanmışlıkların ezgisine takılır), Necati Yıldırım, Timuçun Özyrürekli, Ahmet Günbaş, Kemal Gündüzalp, Bülent Güldal, Hamdi Topçu, A. Kadir Bilgin, Fergun Özelli, Mehmet Atilla, Atila Er, Turgut Baygın ve daha birçok şair şiirlerini barışla köpütürler. Romanda; Kemal Yalçın’dan Emanet Çeyiz’, Ahmet Yorulmaz’dan Savaşın Çocukları, Kuşaklar, Giritten Cunda’ya, Kemal Anadol’dan Büyük Ayrılık,Handan Gökçek’ten Ah Mana Mu gibi yapıtlar hemen işaret edilebilecek barışçıl yaratılardır. Doğal ki Tomris Giritlioğlu’nun Suyun Öte Yakası’ filmini de roman ya da şiir derinliğiyle ele alabilirsiniz.
Sonuç olarak, aynı denize bakanların duyarlıkları gelip bir yerde kesişiyor. Bu açıdan çağdaş komşu edebiyatçılarıyla birlikte kotarılacak her türlü barış eyleminin içinde olmak gerek. Bana göre Anadolu kökenli Dido Sotiruyu, Kozmas Politis ve Yorgo Seferis gibi yazar ve şairler, hâla doğup büyüdükleri topraklarda oturuyorlar. Yabancılaştırma kavramını insandan halklara uyarlarsak, sorunun derinliğini kavramış oluruz.
Sanatsal açılım, gerek Ege’de, gerekse Karadeniz kıyısında uzanan barış ellerini sımsıkı birleştirmek konusunda büyük fırsatlar sunuyor bize.
Yakın zaman önce yitirdiğimiz Karadenizli devrimci müzisyen Kazım Koyuncu’nun, öncelikle halkların kardeşliğine inanmayı ilke edindiği belirterek noktalıyorum sözümü.
Barışa ancak böyle gidilir!
(1) Benden Selam Söyle Anadolu’ya – Dido Sotiriyu (Çev. Attilâ Tokatlı) Can Yayınları, 8. basım. Eylül 2008, s:259)
(2) İpek Yarası – Ahmet Günbaş, İmbat Yayınevi, 1.basım, Ekim 2006, s:13
(3) Sandalım Kıyıya Bağlı – Dinçer Sümer, EvrimSanat, 1.basım, Nisan 1995
(4) Islık Borcu – Ahmet Günbaş, Hayal Yayınevi, 1.basım, Ocak 2010, s:17